[ 713 - كريم خان و نبرد با آزاد خان . ] 713 من الحوادث بعد از آنكه كريمخان شيراز را متصرف شد از جنگى كه ميان آزاد خان افغان و محمد حسن خان قاجار واقع گرديد فرصتى بدست آورده همهء فارس و اصفهان و بيشتر شهرستانهاى عراق عجم را تسخير كرد اما اين تسخير كردن دوامى نيافته زيرا محمد حسن خان قاجار آزاد خان را شكست داده آذربايجان را ضميمهء فتوحات خود ساخت و با لشكريكه پس از نادر شاه تا آن هنگام در زير درفش هيچ اميرى فراهم نشده بود بجانب اصفهان در جنبش آمد كريمخان كوشش كرد كه راه اين سيل بنياد كن را سد كند اما سودى نداشت ناگزير راه شيراز را پيش گرفت . شعر : بس چون تو ملك زمانه بر تخت نشاند * هريك بمراد خويشتن ملكى راند از جمله بماند و دور گيتى به تو داد * درياب كه از تو همچنين خواهد ماند [ 714 - چيره شدن محمد حسن خان بر كريمخان . ] 714 حكايت يكى از مسافران نقل كرده كه چون محمد حسن خان قاجار بر كريمخان چيره شد اخلاقش تغيير كلى يافت در مبادى حال بحلم و مدارا و تواضع يگانه بود و چون بر حريفان غالب شد و ميان او و پادشاهى نزديكى پيدا گرديد حرص و سفاكى بر مزاجش چيره شده با مردم اصفهان بنياد درشتى و خشونت آغاز نهاد و تحميلات شاقه بر ايشان كرد و سپاهش بدون سياست اقسام تطاول و دست‌اندازى بر مال مردم نمودند اين حركات سبب بىزارى دلها از وى گشته به كريمخان كه در همه‌حال بر يك روش بود بيشتر گرويدند محمد حسن خان بعد از فراهم كردن اسباب لشكر هشت هزار نفر در اصفهان گزارده خود با سپاهى قريب بسى هزار بمحاصرهء شيراز پرداخت اما كارى از پيش نبرد و كريمخان براى استوارى قلعهء شيراز ، شيخ على خان زند كه مردى جنك آزموده و كاردان بود با فوجى از سواره به اطراف سپاه محمد حسن خان تك آورد و اسباب و آذوقهء دشمن را عرضهء غارت و يغما ساخت كريمخان نيز در نگاهدارى شيراز مردانگى نشان داد و در سپاه محمد حسن خان نفاق و اختلاف كلمه افكند محمد حسن خان ناگزير از گرفتن شيراز منصرف شد راه اصفهان پيش گرفت و لشكر اصفهان چون شكست وى را شنيدند آنان نيز از اطراف وى پراكنده شدند خان قاجار ناچار از اصفهان بسوى مازندران رفت در صورتى كه بيش از دوازده هزار نفر بيشتر همراه نداشت . شعر : ملك ايمن درخت بارور است * زان قناعت بميوه بايد كرد چون ز بيخش برآورد نادان * ميوه يك بار بيش نتوان خورد [ 715 - چيره شدن كريم خان بر خان قاجار . ] 715 من اثر العدل چون خان قاجار بمازندران راند كريمخان سپاه خود را مرتب كرده باصفهان شتافت مردم آنجا چون از خان قاجار دلخوشى نداشتند